Open main menu

Уикипедиэ β

КІыщокъуэ Пщымахуэ и къуэ Алим


КІыщокъуэ Пщымахуэ и къуэ Алим — адыгэ тхакIуэ, усакIуэ. КъБАССР-м и лъэпкъ тхакIуэ. Социал лэжьыгъэм и лIыхъужь.

КІыщокъуэ Пщымахуэ и къуэ Алим
И лэжьыгъэр: тхакIуэ, усакIуэ
Къыщыхъуар: 22 бадзэуэгъуэм и (4 шыщхьэIуэм и) 1914
Къыздэхъуар: Щхьэлыкъуэ, Тэрч област Урысей империэ
Дунейм щехыжар: 2001 мазаем и 29(2001-01-29) (86 гъ.)
Дунейм здехыжар: Мэзкуу, Урысей
Къэрал зыщыщтэр: КъБАССР, Совет Зэгуэт

Хэтхахэр

БиографиэEdit

КІыщокъуэ Алим 1914 гъэм Щхьэлыкъуэ къуажэм къыщалъхуащ.

Япэ щІыкІэ КІыщокъуэр я къуажэ пэщІэдзэ еджапIэр, итІанэ Бэхъсэн куей мэкъумэш ІуэхущІапІэхэм щыхуагъэхьэзыр еджапIэр, иужькІэ Орджоникидзе къалэм дэт педагогикэ институтым щеджахэщ.

1935 гъэм Алим институтыр къиухри, щІэныгъэ куу иІэу республикэм къигъэзэжащ, егъэджакІуэ ІэщІагъэр зыІэригъэхьауэ. Ар щылэжьащ егъэджакIуэхэр щагъэхьэзыр курсым, педрабфакым, щІэныгъэ-къэхутакІуэ институтым. 1936 гъэм Алим Мэзкуу аспирантурэм щІэтІысхьащ. Ар къиуха нэужь, Къэбэрдей-Балъкъэр щІэныгъэ-къэхутакІуэ институтым и директору лэжьащ.

КІыщокъуэм пасэу щІидзащ усэхэр итхын. Езым къызэриІуэтэжымкІэ, ар тохуэ 1924 гъэм. Усэ тхыным и гур пасэу къызэрыхуэушами, ар усакІуэ зэрыхъуами зыкъомкІэ я фІыщІэ хэлъщ абы и адэ-анэхэмрэ ар Бэхъсэн мэкъумэш ІуэхущІапІэхэм щыхуагъэхьэзыр еджапIэм а зэманым щезыгъэджа ЩоджэнцІыкІу Алийрэщ.

Алим усакІуэ гъуэгум гъазэ имыIэу теувауэ къыщилъытэжыр 1934 гъэрщ. КІыщокъуэм и усэхэмрэ поемэхэмрэ зэрыт "Бгы лъапэхэм деж" и япэ тхылъыр 1941 гъэм къыдэкІащ. А гъэм Плъыжь дзэм хыхьащ икІи бадзэуэгъуэ мазэм ар Хэку зауэшхуэм кІуащ. Ипэ махуэхэм щыщІэдзауэ а зауэр иухыху, КІыщокъуэр яхэтащ ди Хэкур бийм щызыхъумэхэм. Зэрихьа лІыхъужьгъэм папщІэ Алим къратащ орденрэ медалу зыбжанэ. Зауэ нэужьым КІыщокъуэ Алим ІэнатІэ гугъу зыбжанэм пэрытащ. Ар лэжьащ КъБАССР-м щІэныгъэ ІуэхухэмкІэ министру, КПСС-м и КъБАССР-м и обкомым и секретару, Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-м и Министрхэм я Советым и унэфэщIхэмм и къуэдзэу, ди тхакІуэхэм я Зэгуэтыныгъэм и тхьэмадащхьэм и унафэщІу, РСФСР-м и ТхакІуэхэм я Зэгуэтыныгъэм и тхьэмэдащхьэм и секретару, СССР-м и ТхакІуэхэм я Зэгуэтыныгъэм и тхьэмэдащхьэм и секретару, СССР-м и Литературэ фондым и техьэпIэм и унафэщІу. КІыщокъуэр зыбжанэрэ СССР-мрэ Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-мрэ я Нэхъыщхьэ Зэхуэсым я депутату хэтащ. Ар делегату щытащ Совет тхакІуэхэм я ЕтІуанэ-Еянэ Зэгуэт-псо зэхуэсхэм.

ГъащІэм и Іуэхугъуэ куэд къызэщІаубыдэ КІыщокъуэм и тхыгъэхэм. Ахэр теухуащ лъэпкъ тхыдэмрэ псэукІэщІэмрэ, цІыхугъэ лъагэмрэ лэжьыгъэ хьэлэлымрэ, къуэшыгъэмрэ зэныбжьэгъуныгъэмрэ, мамырыгъэр хъумэнымрэ зауэ щІэгъэстхэр сэтей къэщІынымрэ икІи нэгъуэщІ Іуэхугъуэхэми. Абы щыхьэт тохъуэ КІыщокъуэм и тхылъ зыбжанэ. Куууэ икІи гурыхьу щызэпкъырыхащ ди лъэхъэнэм хапІыкІ гуащІафІэм и гурыщІэ къабзэр Партыр ди пашэу, Мывэ хуабэ, Я дамэпкъ зэтауэ, Жьэгу пащхьэ мафІэ усэ сборникхэмрэ Хъуэпсэгъуэ нур, Мазэ ныкъуэ щхъуантІэ романхэмрэ. УсакІуэм итхащ сабийхэмрэ балигъхэмрэ папщІэ поемэ пщыкІутІ хуэдиз. Сабийхэр дихьэхыу йоджэ Елбэздыкъуэ, Бажэ пшынэ, Бгы собранэ жыхуиIэ тхыгъэхэм. Балигъхэм ятеухуа поемэхэм я нэхъыфІхэм ящыщщ Бгы лъапэхэм деж, Бдзэжьеящэм ипхъу, Адэ, Колхоз шыгъажэм, Тисей, Зэшиблымрэ зы псыкъуиймрэ ятеухуа Индийскэ поэмэ жыхуиIэхэр.

КІыщокъуэ Алим и тхыгъэхэр адыгэбзэкІи урысыбзэкІи зыбжанэрэ Налшыкрэ Мэзкуурэ къыщыдэкІащ, лъэпкъхэм я бзэкІи - азербайджаныбзэкІэ, лакыбзэкІэ, латышыбзэкІэ, хуэхулеибзэкІэ, эстоныбзэкІэ, молдаваныбзэкІэ къыдэкІащ. Абы иІэщ хамэ къэралыбзэхэмкІи - инджылыбзэкІэ, урымыбзэкІэ, фрэнджызыбзэкІэ, полакыбзэкІэ, чехыбзэкІэ, хьэрыпыбзэкІэ къыдэкІа тхыгъэхэр. Ар щыхьэт тохъуэ КІыщокъуэ Алим адыгэ литературэмрэ адрей лъэпкъхэм къыхуащІ гулъытэм, хуащІ пщІэм.

И литературэ зэфIэкIым и инагъкIи, абы къызэщIиубыдэ IуэхугъуэхэмкIи, бгъэдэлъа IэзагъымкIи КIыщокъуэр ди къэралым и усакIуэ пажэхэм ящыщу щытащ. Лъэпкъым и къуэ щэджащэ КIыщокъуэ Алим 2001 гъэм щIышылэм и 29-м дунейм ехыжащ и ныбжьыр илъэс 87-м иту. И уэсятым ипкъ иткIэ абы и хьэдэр щыщIалъхьэжащ и Щхьэлыкъуэ къуажэ. Нобэ езыр къытхэмытыжми, КIыщокъуэ Алим и тхыгъэфIхэмкIэ къыхэнащ илъэс куэдкIэ хьэлэлу зыхуэлэжьа адыгэ литературэм, лъэпкъ щэнхабзэм.

Тхыгъэ нэхъыщхьэхэрEdit

  • «Бгы лъапэхэм деж» (1941 гъ.)
  • «Шум и гъуэгу» (1946 гъ.)
  • «ЩIалэгъуэ щIыналъэ» (1948 гъ.)
  • «Черкесские мотивы» («Адыгэ мэкъамэхэр») (1963 гъ.)
  • «Мывэхуабэ» (1964 гъ.)
  • «Бабий приказ» (1965 гъ.)
  • «Дамыгьэ» (1969 гъ.)
  • «Батырыбжьэ» (1977 гъ.)
  • «Вагъуэ махуэ» (1979 гъ.)
  • «Усэхэр» (1988 гъ.)

И цIэр зэрагъэлъэпIаEdit

  • 2006 гъэм, Налшык и зы нэхъыщхьэ уэрамым и цIэр КIыщокъуэкIэ яхъэжащ, Алим и фэеплъу.
  • 2009 гъэм, Налшык къэрал администрациэ пщIантIэм деж, КIыщокъуэ Алим и монумент зыIуахащ.

ТехьэпIэхэрEdit