Азгъэхэр (аз-бз. аҧсуа) — абазэ-адыгэхэр лъэпкъ, Къаукъазым и зы лъэпкъ. Бжыгъэр — ~ 185-600 мин цӀыху. Здэпсохэр: Азгъейм — 94 606 (2003), Урысей — 11 366 (2002), Тырку — 39-500 мин.

Азгъэхэр
Abkhaz-deputatklk.jpg
зэрзэджэжьхэр: Аҧсуа
Лъэпкъпсом и бжыгъэр: ~ 185-600 мин
Здэпсохэр: Flag of the Republic of Abkhazia.svg Азгъей — 94 606 (2003)[1]

Тырку Тырку — 39-500 мин[2][3][4]
Урысей Урысей — 11 366[5] (2002);

Flag of Georgia.svg Хъырцей — 3 527[6] (2002);
Flag of Ukraine.svg Хуэхуэлей — 1 458[7] (2001)

Бзэр: азгъэбзэ
Диныр: мыслимэн-суннитхэр, чырыстэнхэр
Расэм и типыр: еуропеойдхэ
Ӏыхьлы лъэпкъхэр: абазэхэр, адыгэхэр, убыххэр

Кавказ автохтон цӀыф лъэпкъ. Ежьхэр апсуакӀэ зэджэжьых. ПчъагъэмкӀэ мин 93-рэм къехъух, янахьыбэ Абхъазым щэпсэу, ащыщхэр Россием, Тыркуем, Сирием, Иорданием исых. Абзэ адыгэ-абхъаз къутамэу иберэ-кавказ бзэ унагъом хахьэрэм щыщ. Абхъазыбзэр диалектитӀоу зэтеутыжьыгъ: зыр - абжуй гущыӀакӀ, арэу alo абхъаз литературабзэм лъапсэу фэхъугъэр, адрэр - бзыбэ диалект. ТхакӀэу яӀэм ылъапсэр урыс графикэр ары. Азыныкъо православнэ диным рэлажьэ, адрэхэм быслъымэн суннит диныр алэжьы. Абхъазхэр адыгэмэ афэдэкъабзэу ижърэ дэдэм щегъэжьагъэу хы ШӀуцӀэм итыгъэкъокӀыпӀэ Ӏулъэшъогъэ чӀыналъэхэм ащэпсэух. ШӀэныгъэлэжьхэм янахьыбэм зэраӀорэмкӀэ, хьалэмэт дэдэу гъэпсыгъэ ижърэ Мыекъопэ культурэмрэ зыфэдэ къэгъотыгъое испунэхэу дольменкӀэ заджэхэрэм къяшӀэкӀыгъэ культурэмрэ япхыгъэ саугъэтхэр бэрэ абхъаз чӀыналъэм уапэ къыщефэх. Абхъазхэм ялъэпкъ лъэпсэ зэхэуцон чыжьэу къыщежьэ. Ар зэпхыгъэу хъурэр адыгэхэр къызтекӀыгъэ синдо-меотхэм апэблэгъэгъэ абсилхэмрэ абазгхэмрэ пӀомэ ухэукъощтэп. Лъэпкъ зэхэуцоныр я 8-рэ лӀэшӀэгъухэм адэжь щеухы. Ащ дэжьыр ары абхъаз къэралыгъори гъэпсыгъэ зыхъурэр (я 8-рэ лӀэшӀэгъум икӀэуххэм). Я II-рэ Лион пачъыхьэм изэман Абхъаз къэралыгъом инэу зеушъомбгъу, тетыгъошхуи иӀэу мэхъу. Я I0-рэ лӀэшӀэгъум грузин пачъыхьэхэмрэ абхъазыпщхэмрэ дэкӀон-къэзэрэщэнэу къахэхьагъэм къыхэкӀкӀэ, зы къэралыгъо зашӀыжьы. Я I3-I5-рэ лӀэшӀэгъухэм Абхъазым шъхьафы зешӀыжьы. Ау ащ ыужми ар гупсэфыгъэп - зэо зэпымыужьхэм ахэтыгъ, бэрэ язэуагъ Византием, Ираным, Тыркуем. Ащ фэдиз зэманым абхъазхэмрэ адыгэхэмрэ азыфагу илъ блэгъэныгъэр зэпыугъэ хъугъэп, зэдэӀэпыӀэжьхэу, зэхахьэхэу къахьы. I8I0-рэ илъэсым Урыс къэралыгъом хэхьагъэхэ нахь мышӀэми, ащыщыбэхэр адыгэхэм ягъусэхэу бэрэ пачъыхьэгъум ебэных, ыужым мэхьаджыр хьазабри адыгэмэ адагощы. Джы къызынэсыгъэми абхъазхэр адыгэмэ ягъусэу Тыркуем, Иорданием, Сирием ащэпсэух. 192I-рэ илъэсым Абхъазыр Грузием федеративнэ зэфыщытыкӀэ дыриӀэу Социалистическэ Республикэ мэхъу. Ау I93I-рэ илъэсым Абхъазыр Грузием хатэкъожьы. 1992-рэ илъэсым шъхьафитныгъэ заом ыуж икӀэрыкӀэу республикэ мэхъужьы.

Бзэр — азгъэбзэ.

Диныр — мыслимэн-суннитхэр, чырыстэнхэр.

ТхыгъэхэрEdit

  • Инал-ипа Ш. Д. Абхазы. Сухуми, 1965. (урыс.)
  • Хашба М. Абхазские народные музыкальные инструменты. Сухуми, 1967. (урыс.)
  • Хашба М. Жанры абхазской народной музыки. Сухуми, 1983. (урыс.)
  • Hewitt B.G. (ed.). The Abkhazians. A Handbook. London: Curzon Press, 1999. (индж.)
  • Абхазы // Сибирь. Атлас Азиатской России. — М.: Топ-книга, Феория, Дизайн. Информация. Картография, 2007. — 664 с. — ISBN 5-287-00413-3 (урыс.)
  • Абхазы // Народы России. Атлас культур и религий. — М.: Дизайн. Информация. Картография, 2010. — 320 с. — ISBN 978-5-287-00718-8 (урыс.)

ГулъытыгъуэEdit

Last edited 6 years ago by YiFeiBot