Open main menu

Бо́сниэрэ Герцегови́нэрэ (бос-бз. хор-бз. Bosna i Hercegovina, сер-бз. Босна и Херцеговина) — къэрал конфидерациу щыт Балкан хы тӀыгуныкъуэм и кум хэту. Къэралыр аутоном администрациу зэхэт - Босниэрэ Герцеговинэрэ я Федерациэ, Сербскэ Республикэ, Брчко хэку джоуэ. Къалэ нэхъышъхьэр Сараево

Босниэрэ Герцеговинэрэ
бос-бз. хор-бз. Bosna i Hercegovina
сер-бз. Босна и Херцеговина
Flag of Bosnia and Herzegovina.svg Дэмыгъэ Босниэмрэ Герцеговинэмрэ
Босниэмрэ Герцеговинэмрэ и нып Босниэмрэ Герцеговинэмрэ и дэмыгъэ

Кординатхэр: 44°06′00″ с. ш. 17°58′00″ в. д. / 44.1° с. ш. 17.966667° в. д. (G)

Location Bosnia-Herzegovina Europe.png
Къэрал уэрэд: ««Интермецо»» 
Хуитыныгъэм и махуэ 5 мэлыжъыхьым 1992 (зхэкӀар Йугославиэ)
Нэхъышъхьэбзэхэр Босниибзэ, Хоруатыбзэ, Сербыбзэ
Къалэ нэхъышъхьэр Сараево
Къалэ нэхъ инхэр Сараево, Баня Лука
ӀэнатӀэ хабзэр Республикэ
Нэхъышъхьэ Тхьэмадэ
Хасэ Тхьэмадэхэр
Чэнджш Хасэм и Тхьэмадэ
Конституциэ Мэхьчэмэм и Тхьэмадэр
Валентин Ицко
Небойша Радманович
Бакир Изетбегович
Желко Комшич
Никола Шпирич
Сеада Палаврич
ШӀыпӀэр
• Псори
127-нэ дунем
51 129 км²
Къэралым и джылэр
• ЗэралъытэмкӀэ (2009)
Ӏувагъыр

4 613 414 цӀыху (120-нэ)
90 цӀыху/км²
ВКӀуП
  • КъыхэкӀыр (2009)
  • Зы цӀыхум къытехуэр

$32 59 млрд  (105-нэ)
$7 064 84
Валутэр Босниэ маркэ
Интернет-доменхэр .ba
Телефон кодыр ++387
Зэманыгъуэхэр +1
Commons-logo.svg Босниэрэ Герцеговинэрэ Уикисурэтылъэм
Map Bih entities.png

ХэкумэтхырEdit

 
Босниэрэ Герцеговинэрэ и шӀыпӀэтхыпхъэр

Босниэрэ Герцеговинэрэ Еуропэм и ипшъэ-къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэм хэт. И Гъунапкъэхэр здыӀухьэр: ишъхъэрэмкӀэ, ипшъэмкӀэ, къуэхьэпӀэмкӀэ - Хоруатиэм, къуэкӀыпӀэмкӀэ - Сербиэм, ипшъэ-къуэкӀыпӀэмкӀэ - Къушъхьэфlыцlэм.

Къэралым и инагъыр зэрыхъур 51,1 мин км².

Босниэрэ Герцеговинэмрэ и шӀыпӀэм и нэхъыбэр Динар бгыхэм яхэт. Къэралым ипшъэ лъэныкъуэм Сава и псыхъуэм Дунайкурыт губгъуэм и ипшъэ лъэныкъуэр хохьэ. Адриатикэ хым и Ӏуфэм ӀухьэпӀэ мы ину къэралым иӀэ (ауэ псыӀуфэр Хоруатиэм ей). Къэралым псы нэхъ ину ежэххэр: Уна, Врбас, Босна, Дрина - а псори Дунай и псыхъуэм щыщхэ, псы Неретвар Адриатикэ хым холъадэ.

ТхыдэрEdit

Илъэс минкӀэ ди лъэхъэнэм ипэкӀэ, Босниэм и шӀыпӀэм илирийхэр ихьахэ, яужым къэралым и лъэпкъ хъуахэра. V ди лъэхъэнэм ипэм щыкӀэдзауэ хэкум и ишъхъэрэ лъэныкъуэмкӀэ келтхэр ихьурэ теуэн кӀадзэ. I ди лъэхъэнэм ипэм Босниэм и шӀыпӀэр урымхэм яубыдри куей Илирик яшъыр, лъэпкъ дэсым ицӀэкӀэ.

Лъэхъэнэ курытхэм Босниэм и шӀыпӀэр бжыгъэрэ къэрал нэхъ инхэм хыхьурэ яужым хуит хъуурэ щыта, тхыдэм нэхъ индыдэ, нэхъ лъэш щыхъуатэр 1377 гъэм, Твртко I Котроманичым Босниэм и пэштыхьу зыщытриӀуам. XIV лъэхъэнэм и кӀэм себхэмрэ хорватхэмрэ я шӀыгухэр хиубыдурэ къэралыр бжыгъу хохъуэ Адриатикэм ӀухьэпӀэ иӀу. Твртко дунем ехыжьа яуж къэралыр хом-хомурэ хэкӀуэдэн кӀедзэ и къэру фӀэкӀуэду.

1463 гъэм Босниэм и шӀыпӀэ нэхъыбэр тырку ӀэнатӀэм кӀохьэ, 1482 гъэм Герцеговинэми пхуэдэр къышъошъыр. Уэсмэн империэм хэкуитӀыр зыуэ зэхагъэхьэ вилаят Босниэ доуэ.

1831-1832 гъэхэм зауэ -зыкъэӀэтыгъуэ къохъур, Хусейн Градашчевич и ӀэнатӀэмкӀэ, ауэ узыншу емыкӀуэкӀыу, хокӀуадэ.

1849 гъэм уэркъхэм зыкъаӀэт, уэсмэн паштыхьым хабзэ къыдигъэкӀахэр ягум темыху, илъэситӀ текӀауэ пэштыхьым и дзэм зэхегъэкӀ уэркъхэм я зыкъэӀэтыгъуэр.

1875 гъэм кӀэуэ зыкъуэӀэтыгъуэ къохъур, къызхэкӀар экономикэмрэ политикэ нукъуэкъуэгъухэм, джылэм аутономиэм хуэныкъу къаӀохут, иэ Сербиэм иэ Хоруатиэм хагъэхьэну. 1878 гъэм, Берлин конгрессым унафэ къыдокӀ Босниэрэ Герцеговинэрэ Аустро-Венгрым и ӀэнатӀэм кӀэхьэну.

Япэрей дунейпсо зауэм яуж Аустрэ-Венгрыр зэхокӀри Босниэрэ Герцеговинэрэ Сербиэ Пэштыхьейм хохуэ, яужым а зэхэхьэгъуэм къарал кӀэ къыхокӀ - Сербхэм, Хоруатхэм, Слоуэнхэм я Пэштыхьей, яужым пэштыхь Александыр Карагеоргиевичым 1929 гъэм, диктатурэ ӀэнатӀэ къаралым хелъхьэри, къэралым и цӀэр зэрехъуэкӀ Югослав пэштыхьей джоуэ.

ЕтӀуанэ дунейпсо зауэм щыгъуэ джэрмэныдзэмрэ къыдэшъхэмрэ Югославыр яубыдри, зытӀущу ягуэчыр, зауэр иуха яуж Босниэрэ Герцеговинэрэ Республикэ статусыр къылъос Югослав Федерациэм хэту.

1992 гъэм, мэлыжъыхьым и 6-м лъэпкъ зэхэдзыкӀэкӀэ зауэ кӀидза Югославым, зауэр къызхэкӀар Босниэрэ Герцеговинэмрэ хуитыныгъэ иӀэным зэрпыхьам шъхьэкӀэ. 1995 гъэм 14 и фокӀадэм зауэр иуха Дейтон тхылъэ кӀэтхэгъуэкӀэ. Къэралыр хуит хъуа.

ДжылэрEdit

Къэралым джылу дэсым я бжыгъэм хышъыкӀыгъэ тэрэз иӀэкъым, зауэ нэужым куэдыр дэкӀахэ, бгъэ егъэкӀуэкӀыным и хабзэми хэукъуэгъуэ куэд хэхьа.

Къэралым и нэхъышъхьэбзэхэр - босниибзэ, хоруатыбзэ, сербыбзэ

Дин нэхъышъхьэхэр - мыслимэныгъэ (40 %), захуэ чыристэныгъэ (31 %), католикыгъэ (15 %) [1].

Босниэрэ Герцеговинэмрэ и джылэр
Гъэр Бжыгъэр,
мин цӀыху
1960 3, 180
1965 3,396
1970 3,564
1975 3,747
1980 3,913
1985 4,122
1990 4,308
1995 3,420
2000 3,847
2005 3,907
2008 4,590

ЭкономикэрEdit

Боснирэ Герцеговинэрэ и экономикэр Еуропэ къэралхэм я кӀэдыдэм ит ВКӀуП-м и инагъымкӀэ. ВКӀуП-ыр 2009 гъэм зэрыхъуар $ 32, 59 млрд[2].

Къэралым и ахъчэр Босниэ маркэ - конвертациэм хэхьэф.

Къэралым и лэжьыгъэ нэхъ япэрехэр: ЩӀыкӀэлъыгъуэхэр къыкӀэхыным - фӀамыкӀ, гъушӀ, джыр пэмыкӀ бжыгъи, абыхэм щымыхъукӀэ, иджыри - шэкӀ, тутын, унагъэ мылъку, ауто Ӏэмэпсымэхэр къыдагъэкӀ къэралым.

Хадэрэ губгъуэ лэжьыгъэхэр къэралым фӀыуэ зэфӀэтхэ, ауэ шӀыр ятӀэ хьэлъэгъу зэрщытым шъхьэкӀэ елэжьыныр гъугъ. Былым зехуэныр нэхъыфӀу зэфӀэувауэ щыт. Къэралым и шӀыпэм и нэхъыбэр мэзхэм хэт.

Администрациэ гуэчыгъуэрEdit

Къэралыр аутоном администрациэкӀэ зэхэт - Босниэрэ Герцеговинэрэ я Федерациэ, Сербскэ Республикэ, Брчко хэку.

Босниэрэ Герцеговинэрэ я ФедерациэрEdit

Кантонхэр (куейхэр) Къалэ нэхъышъхьэр  
1 Унско-Сански Кантон Бихач
2 Посавски Кантон Орашие
3 Тузлански Кантон Тузла
4 Зеницко-Добойски Кантон Зеница
5 Босанско-Подрински Кантон Горажде
6 Среднебосански Кантон Травник
7 Герцеговачко-Неретвански Кантон Мостар
8 Западногерцеговачки Кантон Широки-Бриег
9 Сараево Кантон Сараево
10 10-нэ Кантон Ливно

Сербскэ РеспубликэрEdit

Куейхэр Къалэ нэхъышъхьэр  
1 Баниа-Лука Баниа-Лука къалэ
2 Добой Добой къалэ
3 Биелина Биелина
4 Власеника Зворник
5 Сараево-Романиа Сараево
6 Фоча Фоча къалэ
7 Требиние Требиние

Брчко хэкум шъхьэхут ӀэнатӀэ иӀэ, Босниэрэ Герцеговинэмрэ я Федерациэми хохьэ, Сербскэ Республикэми хохьэ.

ДзэрEdit

ГулъытыгъуэхэрEdit

ТехьэпӀэхэрEdit